ميرزا شمس بخارايى
132
تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر ، بخارايى
به دولت مذكور داشت . در اوايل جلوس بر و دوش خود را به نشانهاى مرصّع و به افكندن حمايل زينت مىداد . بعد از اينكه دو سال از جلوس وى گذشت ، لقب و اسم « امير المؤمنين » بر خود نهاد . خود را به عقل و دانش و زيركى ستايش مىكرد . از هر كس خلاف حكم قرآن كريم را مىديد ، حكم قتل او را مىداد . با مردم و رجال دولت خويش به حسن خلق و مدارا سلوك مىكرد ، امّا باطن خوبى نداشت . ملتزمين ركاب و ميران دربارش از ملاقات وى وحشت و اضطراب داشتند . امير حيدر به كوشبيگى وزير اوّل خود كمال اطمينان را داشت . طبخ اطعمهء او با اطلّاع كوشبيگى بوده به « 1 » نحوى كه كوشبيگى غذاهاى او را در صندوقهاى محكم ممهور مىداشت و در وقت صرف غذا ، خودش مهر از جعبه و صندوقها برداشته نزد مير حيدر مىگذاشت و مير حيدر به اطمينان وى صرف شام و ناهار مىنمود . سوء الظن زياد داشت به اندازهاى كه حكم نموده بود شبها در خارج بخارا بيتوته مىكردند ، پس على الصبّاح دوباره به شهر وارد مىشدند . يكى از مورّخين بخارا نوشته است كه : مير حيدر هفتاد و پنج زن در حرمخانه داشته و چون اطّلاع مىيافت كه يكى از بزرگان را دختر وجيههاى است ، آن دختر را به عنف به حرمخانه مىآورد و بيش از شبى با وى در بستر نمىشد ، ولى اجازه نمىداد كه آن دختر به خانهء پدر مراجعت نمايد و به وى اظهار مىكرد كه در حرمخانهء من باشيد و من تو را دوباره نزد خود مىخواهم . به اين واسطه بزرگان و امراى لشكر و كشور از او خاطر « 2 » رنجيده مىداشتند ، او را سخيف راى و غدّار مىگفتند . بزرگان را ميل تمام به حكمرانى مير حسين تورى بود و او را به سلطنت مىخواستند . كوشبيگى وزير او مرد طماع و حريص بود كه ميل تمام به اندوختن مال و جواهرات داشت . مير حيدر تمام كارهاى خود ، او را سپرده داشت و كوشبيگى كمال جور را در حقّ رعايا و برايا مىكرد . در عهد مير حيدر ، عدد طلاب علمى به شانزده هزار تن رسيد كه در مدّت تحصيل بايستى يكصد و سى و هفت مجلّد كباب را بخوانند تا اينكه به درجهء اجتهاد و قضاوت برسند .
--> ( 1 ) . اساس ندارد با توجّه به فحواى عبارت افزوده شد . ( 2 ) . اساس : خواطر .